Gen. Mariusz Zaruski
W kwietniu roku 2026 mija 25. rocznica symbolicznego morskiego pochówku oraz 85. rocznica śmierci gen. Mariusza Zaruskiego – działacza niepodległościowego, żołnierza Legionów, założyciela POW na Podhalu, bohatera wojny polsko-bolszewickiej, ułana, kawalera Orderu Virtuti Militari, adiutanta prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego, żeglarza, instruktora harcerskiego, kapitana szkunera „Zawisza Czarny”, komandora Yacht Klubu Polski, malarza, poety, publicysty, taternika, inicjatora powołania TOPR.
Urodził się 31.01.1869 r. w majątku Dumanów na Podolu, w patriotycznej rodzinie: jego ojciec i stryj byli uczestnikami powstania styczniowego, zaś dziadek weteranem powstania listopadowego. Studiował na Wydziale Fizyczno-Matematycznym uniwersytetu w Odessie, w odeskiej Szkole Sztuk Pięknych, a także w Szkole Morskiej w Odessie. Podczas wakacji pracował na statkach handlowych w rejsach do Egiptu, Syrii, Indii, Chin i Japonii.
Za działalność konspiracyjno-niepodległościową skazany został w roku 1895 na pięcioletnią zsyłkę w do obwodu archangielskiego. Mając zgodę gubernatora, uczestniczył w tym okresie w rejsach dalekomorskich, w Archangielsku uczęszczał na kursy szyprów.
W roku 1901 przyjechał do Krakowa, w 1906 r. ukończył studia w Akademii Sztuk Pięknych i z żoną przeniósł się do Zakopanego, by tam prowadzić pensjonat „Krywań”. Był twórcą Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, pionierem taternictwa zimowego i jaskiniowego, zainicjował również szkolenie instruktorów narciarstwa, przewodników oraz ratowników.
Zasłużony w walkach podczas I wojny światowej i w czasie wojny polsko-bolszewickiej, w 1920 r. został mianowany pułkownikiem, stopnia generała brygady dosłużył się w roku 1924.
Po przejściu w stan spoczynku w 1926 r. aktywnie działał na rzecz m.in. polskiego żeglarstwa morskiego i morskiej edukacji młodzieży. Był sekretarzem generalnym Komitetu Floty Narodowej, kierownikiem wydziału wychowania morskiego w Lidze Morskiej i Kolonialnej, prezesem Polskiego Związku Żeglarskiego, starostą morskim w latach 1926-1927. W latach 1927-1930 przewodniczył Morskiej Komisji Terminologicznej, która opracowała i wydała „Słownik morski polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjski”. Od 1935 do 1939 r. był kapitanem szkunera ZHP „Zawisza Czarny” – pod jego komendą żaglowiec przepłynął ok. 14 tysięcy Mm, odbywszy 17 rejsów do portów 10 państw.
Aresztowany przez NKWD po agresji Sowietów na Polskę, wiosną następnego roku przetransportowany został ze Lwowa do więzienia chersońskiego. Skazany na pięć lat łagru, przed wywózką do Kraju Krasnojarskiego ciężko zachorował i 8 kwietnia 1941 r. zmarł. Jego miejscem pochówku został więzienny cmentarz.
Symboliczny grób generała powstał 30 lat później na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku, a w 1997 r. złożono tam urnę z ziemią z cmentarza w Chersoniu. W 2001 r. odbył się symboliczny morski pochówek Mariusza Zaruskiego – ziemię z chersońskiego cmentarza rozsypano do Zatoki Gdańskiej z STS „Generał Zaruski”.
Odznaczony był m.in. Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych, Krzyżem Niepodległości, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, a pośmiertnie – Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.
W Gdyni jego imię nosi Basen Żeglarski (jest tam także pomnik generała), a od sierpnia 2009 roku –ulica w dzielnicy Chwarzno-Wiczlino, a także Szkoła Podstawowa na 12 na Witominie przy ul. Stawnej.
W Sali Tradycji UMG znajdują się egzemplarze książek autorstwa generała: Zasadnicze komendy i rozkazy przy manewrach na statkach żaglowych: uzgodnione z komendami Marynarki Wojennej, Warszawa 1933, Współczesna żegluga morska oraz słownik żeglarski, Warszawa 1920, Na morzach dalekich. Kartki z pamiętnika żeglarza Polaka, Warszawa 1929 i Sonety morskie. Sonety północne, Kraków 1902.
Oprac. na podstawie: Bartosz Januszewski, Mariusz Zaruski - Bohaterowie Niepodległej, https://przystanekhistoria.pl/pa2/biblioteka-cyfrowa/bohaterowie-niepodlegle/64188,Mariusz-Zaruski.html; Julian Rummel, Narodziny żeglugi, Gdańsk 1980; Encyklopedia Gdyni, Gdynia 2006.
